منبع : خبرگزاری کتاب ایران

بررسی نقشه‌های کهن و تاریخی ایران و گرجستان

سومین همایش دوسالانه انجمن مطالعات جوامع فارسی زبان در انستیتو مطالعات شرقی شهر تفلیس، برگزار شد و 50 نقشه كهن از ایران و گرجستان مورد بررسی قرار گرفت.

دكتر "محمدرضا سحاب" رئیس موسسه جغرافیایی و كارتوگرافی سحاب، درباره روابط ایران و گرجستان با بیان این مطلب به خبرگزاری كتاب ایران (ایبنا) گفت: روابط ایران و گرجستان پیشینه‌ای دراز در تاریخ دارد و نقشه‌های تاریخی و كهن ایران و گرجستان با هم پیوستگی بسیاری داشته است.

وی در ادامه افزود: نقشه‌های قاره‌ها و مناطق جهان كه ایران و گرجستان در بخشی از آن آمده، مورد نظر نیست، بلكه نقشه‌های جفرافیایی که توسط نقشه نگاران صرفاً برای گرجستان (منطقه قفقاز) و ایران ترسیم شده مورد بررسی قرار می‌گیرد و در مقاطعی از تاریخ كه نقشه‌های خاص آن موجود نیست، ناگزیر از ارائه نقشه‌های دیگر می‌شویم.

"سحاب" نقشه‌های تاریخی و كهن دنیای قدیم را به چهار دسته تقسیم كرد و گفت: این نقشه‌ها به دوره باستان (از آغاز تا سده هشتم میلادی)، دوره اسلامی (از سده هشتم تا پانزدهم میلادی) هم زمان با قرون وسطی در اروپا، دوره رنسانس (از سده شانزدهم تا اواخر سده هجدهم میلادی) و دوره مدرن و امروزی (از اواخر سده هجدهم تا سده بیستم میلادی) را شامل می‌شود.

وی در ادامه افزود: قدیمی‌ترین نقشه جغرافیایی كشف شده، لوح گِلی بابلی كه مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد است كه در آن شهر بابل مركز جهان انگاشته و سایر نقاط به نام "نواحی دیگر" خوانده شده است. در این نقشه، بابل و آشور در احاطه خلیج فارس دیده می‌شوند و در بالای نقشه، ارمنستان مشخص شده است.

رئیس موسسه جغرافیایی و كارتوگرافی سحاب به نقشه‌های دوره باستان اشاره كرد و افزود: نقشه‌های دیگری نیز از دوره باستان در دست است كه بیشتر آنها متعلق به یونانیان است. ایرانیان از زمان مادها و سپس هخامنشیان (550 ق.م) به ویژه در زمان كوروش كه بر امپراتوری بزرگ ایران فرمانروایی داشت و تقسیمات اداری و سیستم حكومتی پیشرفته‌ای را در این سرزمین پهناور اداره می‌كرد، قطعاً از نقشه‌های جغرافیائی و سایر ابزار و وسائل برای حکومت خود بهره‌مند بود اما به جز سنگ نبشته‌ها و حجاری‌ها، چیزی به دست ما نرسیده است.

وی افزود: متاسفانه چنین به نظر می‌رسد كه آتش زدن تخت جمشید (پرسپولیس) به دست اسكندر مقدونی و لشكركشی‌های مكرر اقوام مختلف به ایران و كتاب سوزان برخی از آنها ما را از داشتن چنین میراث پرارزشی محروم كرده است.

وی در ادامه یادآور شد: از میان نقشه‌نگاران بنام این دوره كه در نقشه‌های مختلف دنیای قدیم از ایران و گرجستان نام برده‌اند تنها می‌توان از "كلودیوس بطلمیوس" یونانی (87-150م) نام برد. وی در اثر مشهور خود به نام اطلس بطلیموس نقشه‌هایی از ایران و قفقاز را با اطلاعات نسبتاً كامل آورده است. از اطلس بطلمیوس نسخه‌های متعددی توسط نقشه‌نگاران شرقی و غربی تهیه شده كه از آن جمله می‌توان به نسخه لاتینی مربوط به قرن پانزدهم میلادی در كتابخانه ملی ناپل و نسخه خطی ترجمه عربی با مُهر بایزید دوم در كتابخانه ایاصوفیه، استانبول اشاره كرد.

"سحاب" از دیگر جغرافیدانان و نقشه‌نگاران مشهور این دوره نام برد و ابراز داشت: از دیگر جغرافیدانان و نقشه‌نگاران مشهور كه نقشه‌های مستقلی از ایران و گرجستان ندارند، بلكه در آثار و نقشه‌های خود نامی از ایران و گرجستان آورده‌‌اند، می‌توان از "هكاتوس" و "هرودُت" (سده پنجم ق.م)، "اراتوستن" (سده سوم ق.م)، "استرابو" و ‌"پومپونییوس مِلا" (سده اول میلادی)، "ژولیوس اونوریوس" و "اوروزیوس" (سده پنجم )، "ایزیددور" (سده ششم)، "نقشه راونا" (سده هفتم) و" سن بئاتوس" (سده هشتم) نام برد.

وی همچنین به دوره اسلامی اشاره كرد و گفت: دوره اسلامی(سدهای هشتم تا شانزدهم میلادی) هم زمان با قرون وسطی در اروپاست كه نخستین نقشه‌های این دوره ترجمه‌های اطلس بطلیموس به عربی و مشابه آن است اما نخستین نقشه جهان كه توسط مسلمانان تهیه شده و به "صوره المأمونیه" مشهور است، به وسیله جغرافیدانان معروف و بر اساس اطلاعات متصرفات اسلامی و دیگر سرزمین‌ها به سرپرستی "ابوموسی خوارزمی" (780 ـ 847) ریاضی‌دان بزرگ ایرانی ترسیم شده است. از این نقشه نُسَخ مختلفی تهیه شده كه یكی از زیباترین آنها در كتاب"مسالك ‌الابصار" ابن فضل الله العُمری (متوفی1349) در كتابخانه توكاپی سرای موجود است.

رئیس موسسه جغرافیایی و كارتوگرافی سحاب، با اشاره به دیگر نقشه‌ها افزود: در این دوره نقشه‌های بی شماری از ریاضی دانان، جغرافی‌دانان و نقشه‌نگاران مسلمان كه اكثراً ایرانی بوده‌اند باقی مانده و مجموعه‌ای از آنها توسط  "کنراد میلر" گردآوری شده كه مشهورترین آنها "كَنّدی"، "ابن خرداذبه"، "الحَرّانی" معروف به "البَتانی"، "مسعودی" و "جیهانی" است كه همگی در نقشه‌های گوناگون جهان و مناطق مختلف خود از ایران و منطقه قفقاز یاد كرده‌اند، اما نقشه وی‍ژه‌ای از این سرزمین‌ها در آثار آنان به دست ما نرسیده است.

وی در ادامه افزود: "ابوزید بلخی" صاحب مکتب نقشه نگاری اسلامی، در نقشه‌های خود از مناطق مختلف ایران اطلاعات زیادی را ارائه کرده و در نقشه "ارمنیه، الران و آذربایجان" خود از شهرهای تفلیس، شمکور و بردعه نام برده كه نمونه‌هایی از آثار بلخی در کتابخانه‌ها و موزه‌های جهان موجود است. "ابواسحق استخری"علاوه بر نقشه‌های جهان آن روز و مناطق مختلف، در كتاب‌های خود به نام"صُورِالاقالیم" و "المَسالِك و الممالك" نقشه‌هایی ازمناطق مختلف ایران از جمله آذربایجان و قفقاز آورده و به شهرهای بزرگ گرجستان اشاره كرده است. این نقشه‌ها در نُسَخ مختلف كتاب‌های استخری به زبان‌های فارسی، عربی و تركی به دست ما رسیده و تعدادی از آنها در کتابخانه‌ها و موزه‌های جهان محفوظ مانده است. "ابن حوقل" در كتاب"صوره الارض" نقشه‌ای از "ارمنیه، اران و آذربایجان" دارد که از تفلیس و دیگر شهرهای گرجستان نام می‌برد. "ازمقدسی"، "ابن سعید"، "خواجه نصیرالدین طوسی" و "حمدالله مستوفی" نیز در نسخ کتاب های "المسالک و الممالک" و مانند آن، شهرهای گرجستان را در نقشه‌های خود نشان می‌دهند.

"سحاب" با اشاره به دوره رنسانس یادآور شد: دوره رنسانس (از سده شانزدهم تا اواخر سده هجدهم میلادی) است كه این دوره را می‌توان تجدید شکوفایی دانش کارتوگرافی در اروپا دانست. به خصوص پس از کشف دنیای جدید و قاره آمریکا و گسترش اکتشافات، تهیه نقشه‌های جغرافیایی از سراسر جهان در برنامه کار اروپاییان که قرون وسطی را پشت سر گذاشته بودند، قرارگرفت. با مطالعه کتاب‌ها و نقشه‌های جغرافی دانان مسلمان و همچنین آثار گذشتگان خود از دوران شکوفایی تمدن یونان و روم به ابداعات بزرگی در زمینه ریاضیات و نقشه نگاری دست یافتند.

رئیس موسسه جغرافیایی و كارتوگرافی سحاب، به دوره مدرن و امروزی اشاره كرد و افزود: دوره مدرن و امروزی (از اواخر سده هجدهم تا سده بیستم میلادی) است كه در این دوره با پیشرفت‌های تازه در فن نقشه‌نگاری، این علم از روش‌های سنتی خارج شده و نقشه‌هائی با اطلاعات و جرئیات بیشتر و دقیق‌تر تهیه شد. توسعه برنامه‌های استعماری اروپائیان موجب شد تا روز به روز بر اهمیت کارتوگرافی و ارزش نقشه‌های مفصل به ویژه از کشورها و سرزمین‌های ناشناخته افزوده شود. در قرن بیستم نیز با فن آوری نوین، دقت تصاویر هوایی و سپس ماهواره‌ای کار به صورتی شكل گرفت که می‌توان از طریق ماهواره به کمک رایانه تصاویر بسیار ریز و دقیق را دریافت كرد.